Juli 2026
Fig.1
Piano viole, Lichtenthal, Brussel, rond 1835, inv. D2014.001.002
Fig.2
Leren strijkstokken, piano-viole, inv. D2014.001.002
Fig.3
Geigenwerk, Fray Raymundo Truchado, 1625, Inv. 2485
Fig.4
Gerestaureerde piano-viole, Lichtenthal, Brussel, rond 1835
Fig.5
Pedaal waarmee de sstrijkstokken worden bediend, piano-viole, inv. D2014.001.002
Fig.6
Toetsenmechanisme, piano-viole, inv. D2014.001.002
Van Leonardo da Vinci tot Herman Lichtenthal
De uitvinding van de piano-viole (fig.1) wordt toegeschreven aan Leonardo da Vinci, die drie schetsen heeft nagelaten van een viola organista in zijn schetsboeken uit 1493-1495. In de daaropvolgende eeuwen hebben verscheidene bouwers geprobeerd een instrument te maken waarbij de snaren werden gestreken (fig.2), in plaats van aangeslagen (piano) of getokkeld (klavecimbel). Slechts weinigen slaagden in hun opzet en slechts enkele geslaagde experimenten zijn bewaard gebleven. Het oudst bekende instrument van dit type bevindt zich in het MIM. Het zou in 1625 zijn gebouwd door de Spaanse monnik Raymundo Truchado en is te bewonderen in de zaal Westerse kunstmuziek (fig.3).
Begin jaren 1830 begint een van de meest getalenteerde Brusselse pianobouwers, Herman Lichtenthal (Silezië/Polen?, 1795 – Sint-Petersburg, 1853), aan een vergelijkbaar avontuur. In 1835 toont hij een prototype op de eerste Nationale Tentoonstelling van het Koninkrijk België in Brussel. De bezoekers staan versteld, de pers is lovend en Lichtenthal krijgt de hoogste onderscheiding: een gouden medaille. Koning Leopold I, eveneens bezoeker van de tentoonstelling en gewonnen voor de uitvinding, koopt een exemplaar. Het instrument functioneert een tijd naar behoren, maar vervolgens laat de mechaniek het afweten. Ondertussen is de pianobouwer vertrokken naar Sint-Petersburg en kan hij het instrument dus niet meer zelf herstellen. Het belandt op de zolder(s) van het paleis.
Herontdekking en restauratie van de piano-viole
Ongeveer 150 jaar later werd het MIM benaderd door de verantwoordelijke voor de koninklijke collecties, die verschillende instrumenten had ontdekt die haar interessant leken. Een daarvan was de piano-viole. Het instrument werd in bewaring gegeven bij het MIM en onderging daar gedurende bijna twee jaar een geduldige en zorgvuldige restauratie. Dat was geen eenvoudige klus, aangezien nogal wat onderdelen van de mechaniek en zelfs van het meubel ontbraken of beschadigd waren. Bovendien bleken de twee octrooien die Lichtenthal voor dit instrument deponeerde lange tijd onvindbaar. Uiteindelijk dook in een bibliotheek in New York een kopie van één van de octrooien op. Op basis van dit document, dat slechts beperkte informatie bevatte, en met de hulp van HOGENT, ingenieurs van de UCL, het huis Delvaux en verschillende instrumentenbouwers heeft Pierre Gevaert, restaurateur van de klavierinstrumenten van het MIM, de piano-viole nieuw leven ingeblazen (fig.4, 5 en 6). Dankzij dit huzarenstukje kunnen melomanen opnieuw genieten van de klank van dit instrument, die ergens tussen die van een orgel en een viola da gamba te situeren valt (video's).
Tekst: Pascale Vandervellen