Lotar

De lotar: een Berberse luit

Over deze anonieme luit, die in het voorjaar van 2020 in het MIM belandde, is bekend dat hij waarschijnlijk door Jean-Pierre Bauwens (schoonvader van Pierre Gevaert, een van de conservatoren van het MIM) in Marokko werd aangeschaft, vermoedelijk in de jaren zeventig van de vorige eeuw.

Het instrument (afb. 1 en 2) heeft een lange, ronde hals, beschilderd in felle kleuren, die eindigt in vijf pinnen bij het klankgat. Dit type wordt soms een “angelluit” genoemd vanwege de decoratieve vorm van de kop. Elke (resterende) snaar is bevestigd aan een van deze pinnen, terwijl de andere uiteinden oorspronkelijk aan stempennen waren bevestigd, waarvan inmiddels twee ontbreken. De snaren zijn gemaakt van plantaardig materiaal. De klankkast bestaat uit een aarden schaal, bekleed met geitenleer. De losse brug ontbreekt, waardoor de snaarspanning niet volledig kan worden gehandhaafd.

Al deze kenmerken wijzen op de lotar, een luit van de Berbers uit het Hoge Atlasgebergte in Marokko. Lotars hebben een uniek ontwerp: vier of vijf snaren lopen over een versierde hals die uitkomt in het klankgat. De klankkasten worden vaak vervaardigd uit gerecycleerde materialen, zoals aarden kommen of oude ijzeren dozen, en zijn bekleed met geitenleer.

Spel en traditie van de Rwais

Lotars worden bespeeld met een lang plectrum, een dun stukje hout of hoorn waarmee de snaren worden tokkeld. Ze produceren typische staccato-klanken en worden vaak gecombineerd met de vloeiendere klank van de soussi ribab, een kleurrijke Berberse viool. Een prachtig exemplaar is te zien in de vitrine “Afrikaanse Vedels” van het MIM (afb. 3).

De Rwais zijn professionele rondtrekkende muzikanten, behorend tot de Berberse berggemeenschap Ishlhin. Ze treden op in kleine groepen, van twee tot een dozijn muzikanten. Hun muziek ontspringt uit de inheemse Berbercultuur en is niet beïnvloed door Arabische tradities. Een optreden van de Rwais omvat instrumentale muziek, zang, dans en komedie.

De lotar en de soussi ribab spelen levendige melodieën, vaak in unisono. Zoals een Rais het uitdrukte: “Onze melodieën zijn als de weg over Tizi-n-Test: veel scherpe bochten en steile hellingen.” (citaat opgetekend door de Amerikaanse etnomusicoloog Philip Schuyler in de jaren zeventig). Binaire en ternaire ritmes worden geklapt of op trommels, metalen schalen of bellen gespeeld, soms gelijktijdig, soms na elkaar. “Dat geeft de Berbermuziek haar typische vitaliteit” (Schuyler 1979). Responsoriaal zingen, waarbij een zanger een frase inzet en de groep anticipeert of antwoordt, is de belangrijkste vorm.

Als rondtrekkende professionals reizen de Rwais op zoek naar een betalend publiek. Hun vooraf gecomponeerde of (semi-)geïmproviseerde liederen dienen niet alleen ter vermaak. Ze zingen over de menselijke natuur en het leven, doen verslag van hun reizen, geven commentaar op politiek, economie en morele kwesties, bezingen belangrijke of vermogende leden van de gemeenschap en uiten vaak ook scherpe maatschappelijke kritiek.

Traditie en moderne invloeden

Tegenwoordig wordt de lotar soms vervangen door de modernere banjo, die een vergelijkbaar staccato-geluid voortbrengt. Ensembles combineren soms lotars met banjo’s, of vervangen de soussi ribab door een gitaar, zoals te horen is in moderne opnames. Het instrument blijft echter een belangrijk onderdeel van de lange, levendige traditie van Rwais-muziek en wordt nog steeds bespeeld door hedendaagse muzikanten.

Tekst: Saskia Willaert

Bibliografie

• Lothart-Jacob, B. “Berber music.” In The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Ed. Stanley Sadie. London, 1984. Vol. 2, p. 517-19.
• Schuyler, Philip D. “Rwais and Ahwash: Opposing Tendencies in Moroccan Berber Music and Society.” The World of Music 21, no. 1 (1979): 65–80
• Schuyler, Philip D. "Morocco, Kingdom of." Grove Music Online. 2001; Accessed 26 Nov. 2021
• http://uworldmusichouse.blogspot.com/2013/04/day-17-morocco-lotar.html