Henri Lebrun (1814-1900) – Een revolutionaire ventielmaker

Een schenking als getuige van een familiegeschiedenis

In 1962 schonk Michel Lebrun – een nazaat van de koperblazersbouwer Henri Lebrun (1814-1900) – een trombone met drie ventielen volgens het Shaw-systeem (inv. 3880, fig.1) aan het museum, samen met verschillende ventielsystemen (inv. 3881, 3882, 3883, 3884, 3885, 3886, fig.2 tot 4) uit de familiefabriek. Bij die schenking voegde hij een zeldzame historische foto (fig.5). Daarop staan de vrijwilligers die in september 1830 streden voor wat zou uitmonden in de onafhankelijkheid van België. De foto werd genomen op 23 september 1894, 64 jaar na de feiten. Henri Lebrun, de overgrootvader van de schenker, zit helemaal rechts, te herkennen aan zijn lange snor (fig.6). Deze foto krijgt een heel bijzondere betekenis door de band tussen het museum en de fabriek Lebrun, zoals hierna zal blijken.

Op zijn negentiende ging Henri als leerjongen en later als arbeider aan de slag in de fabriek van Charles-Joseph Sax, de vader van Adolphe Sax, de uitvinder van de saxofoon. Hij zette zijn loopbaan voort in Parijs, maar was al in 1846 terug in Brussel. Daar richtte hij een fabriek op, gespecialiseerd in de productie van ventielen en cilinders voor koperen blaasinstrumenten. Het vak van ventielmaker vereiste grondige technische kennis, zowel van metaalbewerking als van verwerkingstechnieken zoals hameren, uitgloeien en solderen. Hij ontwierp of paste ook de cilinder- en ventielsystemen aan, afgestemd op elk instrument, voor een soepele en nauwkeurige bespeling. Ten slotte zorgde hij voor een perfecte afdichting, zodat er geen lucht via het mechanisme kon ontsnappen.

In de 19de eeuw vertrouwden gerenommeerde werkplaatsen, zoals de firma Mahillon, de functie van hoofdventielmaker toe aan vakmensen. Deze specialisten stonden vaak aan de basis van octrooien of technische verbeteringen die de precisie en zuiverheid van de instrumenten drastisch verbeterden. Bij de firma Mahillon, opgericht door Charles Mahillon (1813-1887), was het Henri Lebrun die deze belangrijke functie vervulde. Charles’ zoon Victor-Charles (1841-1924) volgde hem op en werd in 1877 de eerste conservator van het Instrumentenmuseum.

In 1870 breidde de firma Lebrun haar activiteiten uit met de vervaardiging van volledige instrumenten. Drie jaar later kreeg Henri een octrooi voor een procedé om ventielhuizen te vervaardigen.

Maar daarmee stopt het verhaal van het bedrijf niet. Het werd overgenomen door zijn zoon Michel (1836–1903), die eveneens bij Mahillon aan de slag ging en er dezelfde functie bekleedde als zijn vader. De firma Mahillon behaalde dankzij Lebrun een gouden medaille op de Wereldtentoonstelling van Parijs in 1889. In die periode genoot de firma C. Mahillon & Co internationale faam en sleepte ze op wereldtentoonstellingen de ene onderscheiding na de andere in de wacht.

Begin 20ste eeuw namen Désiré en Pierre, de kleinzonen van Henri Lebrun, de leiding van de fabriek over. Zij specialiseerden zich in trombones met zes of zeven ventielen. Daarmee wonnen ze in 1910 een gouden medaille op de Wereldtentoonstelling van Brussel, voor een trombone met zeven ventielen volgens het systeem van Eugène Detiège. Het museum verwierf hiervan in 1925 een exemplaar (inv. 3861).

De firma Lebrun bleef actief tot na de Tweede Wereldoorlog. De schenking van 1962 vormt, nadat het bedrijf de deuren had gesloten, een herinnering aan de band met de eerste conservator van het museum.

Een foto die vragen oproept

Deze foto vult de schenking aan en werpt licht op een persoonlijk aspect van het leven van Henri Lebrun. Ze werd genomen tijdens de herdenking van de Vier Dagen van Brussel, de beslissende septemberdagen van de Belgische Revolutie van 1830. Op de foto dragen 38 vrijwilligers de revolutionaire kledij: een wit hemd en een witte broek, een blauwe kiel, een zwarte halsdoek en een politiemuts versierd met een driekleurige kokarde.

Henri Lebrun was 80 jaar oud op het moment van de foto, maar amper 16 in 1830. Op zijn kledij prijken twee onderscheidingen. Eerst het IJzeren Kruis (met vier ingekeepte armen, fig.7a en b), ingesteld in 1833 om burgers te belonen die tijdens de Belgische revolutie gewond waren geraakt, blijk hadden gegeven van uitzonderlijke moed of opmerkelijke diensten hadden bewezen.

Daarnaast het Herdenkingskruis van 1830 (met vier ingekeepte armen in wit email, versierd met een gouden Bourgondisch kruis, fig.8), ingesteld in 1878. We konden echter niet achterhalen of, en in welke precieze rol, Henri Lebrun tijdens de Revolutie heeft meegevochten. Zijn naam komt namelijk niet voor op de officiële lijsten van gedecoreerden met het IJzeren Kruis of het Herdenkingskruis.

Dat betekent evenwel niet dat hij, ondanks zijn jonge leeftijd, geen actieve rol speelde. Dankzij de schenking van zijn achterkleinzoon kon eindelijk een gezicht worden gegeven aan deze deelnemer aan de Belgische Revolutie, een Brusselse instrumentenbouwer die samenwerkte met belangrijke meesters van zijn tijd.

Tekst: Anne-Françoise Theys

Bibliografie

• Haine, Malou, et Nicolas Meeùs. Dictionnaire des facteurs d’instruments de musique. Liège, 1986
• Larigot, no 8, numéro spécial : « Essai de classification alphabétique des facteurs, ouvriers, inventeurs, marchands… belges d’instruments de musique à vent ». Braine-l’Alleud, 1998
• Liste nominative des citoyens décorés de la Croix de fer, publiée d’après le Moniteur, par les soins du Comité de la Société centrale des décorés de la Croix de fer. Bruxelles, 1865
• Pasinomie ou collection complète des lois, décrets, arrêtés et règlemens généraux qui peuvent être invoqués en Belgique. Troisième série. Bruxelles, 1834
• Simon, Victor. Les Combattants de 1830 : ce que la Patrie belge a fait pour eux. Bruxelles, 1930
• Thibouville-Lamy, M. J. Rapport du jury international, Exposition universelle internationale de 1889 à Paris. Paris, 1891
• Waterhouse, William. The New Langwill Index: A Dictionary of Musical Wind-Instrument Makers and Inventors. London, 1993
• « 1830 ». 1830.be. Online: www.1830.be