De sanzacollectie van François en Françoise Boulanger-Bouhière

Een unieke collectie, geworteld in de muzikale tradities van Afrika

De Boulanger-Bouhièrecollectie (fig.1) is een internationaal vermaarde referentieverzameling, die bijna 600 Afrikaanse sanza's telt. Talrijke verschillende types die voorkomen in sub-Sahara-Afrika zijn erin vertegenwoordigd.

Na enkele jaren in Congo te hebben gewoond aan het einde van de jaren zestig, begonnen ingenieur François Boulanger en zijn vrouw Françoise Bouhière met het verzamelen van sanza's. Deze kleine lamellofonen zijn inmiddels grotendeels uit het dagelijkse Afrikaanse muziekleven verdwenen. Over een periode van vijftig jaar heeft het echtpaar een unieke collectie opgebouwd die getuigt van een fascinerende traditie.

De collectie is opmerkelijk door haar diversiteit, maar ook door de kwaliteit van de instrumenten. Bovendien documenteerde François Boulanger zijn collectie zorgvuldig en beschreef hij de instrumenten uitvoerig in diverse publicaties (geografische oorsprong, organologische beschrijving, typologie, herkomst enz.) en in een online inventaris, die vandaag niet meer bestaat. Dankzij de steun van de Koning Boudewijnstichting wordt de helft van de collectie nu bewaard in het Muziekinstrumentenmuseum in Brussel, terwijl het andere deel zich in Parijs bevindt. Deze verzameling is een kostbare bron voor onderzoekers en heeft bijgedragen aan de reputatie van de collectie Boulanger-Bouhière.

De verzameling biedt een overzicht van belangrijke muzikale tradities op het Afrikaanse continent. Ze is bovendien van betekenis voor de gemeenschappelijke geschiedenis van Afrika en Europa.

De Afrikaanse sanza's

Sanza's zijn lamellofonen (fig.2). De lamellen of tongen zijn aan één kant van het instrument bevestigd. De Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara kennen vele soorten sanza's. De lamellofonen vinden hun oorsprong in twee verschillende regio's: de Kameroense savanne en de regio rond de benedenloop van de Zambezi. Zij verspreidden zich vervolgens over het hele sub-Sahara-Afrika en vertonen een grote verscheidenheid aan vormen en afmetingen. De slavenhandel leidde ook tot de verspreiding van het instrument naar verschillende Zuid-Amerikaanse landen (Brazilië, Haïti, Cuba, Puerto Rico en Jamaica), waar het gebruik ervan vandaag de dag nog steeds voortleeft.

Sanza's worden volledig met de hand gemaakt. De muzikant houdt het instrument dus met beide handen vast en laat de tongen trillen met de duimen. Elke tong produceert één enkel geluid. De lamellen zijn gerangschikt volgens de gangbare toonladders van de streek waar het instrument wordt gebruikt. Sanza's zijn altijd voorzien van extra ruiselementen: stukjes metaal, glas, schelpjes, hout of steentjes. Deze verrijken de klank door mee te trillen wanneer de lamellen in beweging worden gebracht. De muziek die de sanza's voortbrengen kan de luisteraars ontspannen en doen dansen, maar kan ook de regen oproepen of de voorouders aanspreken.

Vanaf de 17de eeuw stuitten Europese reizigers op een instrument dat voor hen onbekend was. Afhankelijk van de periode noemden ze het ‘duimharp’, ‘nagelviool’, ‘duimpiano’, ‘handpiano’ of ‘pianino’. David Livingstone vermeldde een ‘sansa’ in zijn reisverslagen en deze naam werd bijgevolg een soortnaam voor alle instrumenten van deze familie. Later werd de meer wetenschappelijke term lamellofoon gemeengoed onder onderzoekers.

De collectie Boulanger-Bouhière omvat vele soorten sanza's. Sommige daarvan getuigen van Europese invloed, bijvoorbeeld door het gebruik van gerecycleerde materialen zoals flessendoppen en parapluribben. Hieronder worden enkele voorbeelden getoond en beschreven.

Raffiatype, uit de Nigerdelta (fig.3)

Dit zijn lamellofonen met tongen van raffia of bamboestengels, veel voorkomende planten in deze streek. Bolletjes was worden op de tongen aangebracht om het instrument te stemmen.

Mbira (fig.4)

De mbira behoren waarschijnlijk tot de oudste lamellofonen met metalen tongen. Ze komen uit de regio rond de Zambezi. Het timbre van de mbira is rijk aan boventonen en de instrumenten hebben ook steeds toegevoegde elementen die bijgeluiden produceren. De muzikant speelt korte melodieën die herhaald worden met kleine variaties. De klank van de mbira heeft een sterke emotionele kracht, die de muzikant en het publiek in trance kan brengen. Het instrument wordt dan de stem van de voorouders.

Tabwa (fig.5)

De lamellofonen van de Tabwa, oorspronkelijk afkomstig uit Oost-Congo, hebben acht rietstengels, verdeeld over twee rijen toetsen, stijgend en dalend. De twee hoofden die de bovenkant van het instrument versieren, inspireren de muzikant. Deze decoratieve elementen maakten deze instrumenten zeer gewild bij verzamelaars.

Likembe (fig.6)

Deze dook op in het zuiden van Congo aan het einde van de 19de eeuw, in de context van de kolonisatie. De muziek van de likembe begeleidde toen lange wandelingen of intensieve werkdagen. In de klankkast zitten kleine kiezelsteentjes, gedroogde bonen en stukjes glas. Wanneer de speler met het instrument schudt, geven deze ruiselementen het instrument zijn karakteristieke geluid. Vandaag de dag is het gebruik van de traditionele likembe zo goed als verdwenen, maar een versterkte versie wint geleidelijk aan populariteit.

Loango (fig.7)

Loango is een klein dorp ten noorden van Pointe-Noire, in Congo-Brazzaville. Vanaf de 16de eeuw was de haven van Loango een knooppunt van de slavenhandel. Deze donkere periode beïnvloedde de morfologie van de plaatselijke lamellofonen, die bootvormig zijn.

Kisani en mucapata (fig.8)

Deze twee instrumenten van de Chokwe van Angola ontwikkelden zich door het contact met de mbira. Ze werden gebruikt om dragers en verkenners te ondersteunen tijdens lange expedities van Angola naar Mozambique. De kisani is vaak versierd met prachtige geometrische patronen. De mucapata is zeldzaam geworden. Hij doet denken aan het instrument dat door Livingstone werd beschreven.

Tekst: Saskia Willaert

Bibliografie/webografie

• Boulanger's blog en de sanzacollectie van François Boulanger op Pinterest, met uitgebreide informatie over de herkomst van de instrumenten.
• Gerhard Kubik, Kalimba-Nsansi-Mbira. Lamellophone in Afrika, Berlijn: Museum für Völkerkunde, 1998.
• Saskia Willaert, ongepubliceerde gids bij de tentoonstelling Tuned Raindrops, MIM Brussel, september-december 2005.
• Françoise Barrier, François Boulanger. Chronicle of a Sanza Collector, Tribal Art Magazine, 2011, p. 120-121
• 'Sanza'. Exposition des lamellophones de la collection F. & F. Boulanger-Bouhière, tentoonstellingscatalogus, Bruneaf, Brussel, 8-12 juni 2011.
• Sanza: African Thumb Pianos from the Collections of F. & F. Boulanger-Bouhiere, Koninklijk Museum voor Midden-Afrika en MIM, tentoonstellingscatalogus, MIM Phoenix, Arizona, 2012.