Print

Zande spleettrommel

aangeslagen idiofoon

Grote zoömorfe spleettrommels zijn indrukwekkende getuigen van het vakmanschap en de artistieke vaardigheden van de Zande(-gerelateerde) mensen in het noordoosten van de Democratische Republiek Congo (DRC). Ze waren, en zijn soms nog steeds, essentiële en prestigieuze instrumenten in de uitvoering van de macht van de lokale leider. Hun rol in de gemeenschap was aanzienlijk. De trommelaar verspreidde belangrijk nieuws via gecodeerde berichten die iedereen herkende. Deze berichten werden gerealiseerd door een variatie in ritme en door de afwisseling van twee verschillende toonhoogtes in het trommelen (de twee kanten van de trommel hebben een verschillende dikte en geven dus een andere toon). De berichten hadden betrekking op een beperkt aantal items relevant voor het dagelijkse leven van de dorpelingen. Ze kondigden komende plechtigheden aan, bezoek van hoge rang of dreigend gevaar. Ze speelden ook een muzikale rol in het hofensemble samen met andere trommels, hoorns en metalen dubbelklokken, om de dansen te begeleiden. Spleettrommels waren objecten van verering en respect. Tijdens oorlogen tussen stammen en tijdens koloniale strafexpedities gold het wegnemen van de spleettrommel als ultiem bewijs van de nederlaag voor de lokale chef. Later werden de spleettrommels ook gebruikt voor koloniale communicatie, waarbij berichten van de Belgische administratie, zoals de aankondiging van de verplichting om belastingen te betalen, werden doorgegeven.

Deze recent door het mim verworven Zande-trommel werd gebouwd in een dorp in de buurt van Kisangani, vermoedelijk ter gelegenheid van Stanley's doortocht door de regio in het begin van de jaren 1880. In 1957 ontdekte Pierre Humblet, een Belgische architect die in opdracht van het Office des Cités Africaines door de regio reisde, de trommel in het dorp. De trommel, met een kapotte klankkast, was niet meer in gebruik en de oudsten van het dorp stemden ermee in om de trommel te verkopen, waarna hij naar de woning van de architect in Léopoldville (Kinshasa) verhuisde. In 1961, na de onafhankelijkheid van de DRC, verhuisde de trommel met de familie Humblet naar België en werd hij een onderdeel van het interieur van het modernistische huis van de familie in Ukkel, Brussel. In het najaar van 2020 schonk de familie de trommel aan het mim.

De spleettrommel is 2 meter lang en 1 meter hoog, en is gemaakt uit één enkel groot stuk hout. De klankkast is zorgvuldig uitgehold via een smalle spleet bovenaan de trommel met behulp van steeds langere beitels. De beide randen van de spleet hebben een verschillende dikte, om twee verschillende tonen te kunnen produceren.

Het hout is geïdentificeerd als Milicia excelsa (iroko, dat 'Afrikaans teakhout' oplevert), en behoort tot de familie van de Moraceae (de moerbeifamilie of vijgenfamilie), wijdverspreid in tropische en subtropische gebieden. De iroko, die de reputatie heeft van 'steen' te zijn, groeit tot 50 meter hoog en zijn sterke, dichte en duurzame donkerbruine hardhout, dat bestand is tegen termieten, maakt hem ideaal voor het snijden van spleettrommen. De trommel stelt een Congo-buffel voor, ook wel bekend als de dwergbuffel, of Afrikaanse bosbuffel (Syncerus caffernanus).