PrintMail this page

Marimba

aangeslagen idiofoon

 

Deze marimba de tecomates (marimba de arco) uit Guatemala maakt sinds april 2019 deel uit van de collectie Amerikaanse muziekinstrumenten van het mim. Begin de jaren 1980 is dit anderhalve meter lange instrument met expats meegekomen naar België.

Ondanks de nauwe band met de Indiaanse cultuur in Guatemala kan het instrument zijn Afrikaanse herkomst nauwelijks verbergen. Zoals de West-Afrikaanse balafo of de Congelese manza, om er slechts twee te noemen, bestaat dit instrument uit een enkele rij gestemde houten lamellen die op een reeks kalebassen liggen, in een houten kader. De kalebassen, een onder elke lamel, doen dienst als resonatoren. Het hele instrument is bij elkaar gehouden met touw en houten spietjes, er werden nagels noch lijm gebruikt. In de kalebassen zitten kleine gaatjes waarover stukjes varkensdarm met was waren gespannen(nu verdwenen), om een buzz-effect te creëren (charleo; zie een gelijkaardige klankkleurtechniek op de bolange uit Sierra Leono, fig. 2). Sporen van was zijn ook te zien op de lamellen, bijenwas werd toegevoegd om de toonhoogte van de lamel aan te passen.

Oorspronkelijk was het instrument voorzien van een houten boog , die over de speler werd getild. Eén losse houten steunpoot werd vooraan onder het instrument geplaatst (zie ook fig. 4). Deze speelhouding is ook terug te vinden bij de manza van de Zande-populatie in noordoost Congo, in het begin van de 20e eeuw. Het is duidelijk dat bij dit instrument de boog later werd afgezaagd, , waarschijnlijk om transport redenen (zie fig. 5). Dergelijke marimba de arco behoren tot de oudste marimba's uit Centraal-Amerika.

De marimba van het mim heeft 24 lamellen en evenveel kalebassen, het gangbare aantal van de marimba de arco. Eén muzikant speelt eenvoudige melodieën in traditionele ritmes op de marimba de tecomates, meestal tijdens rituele feesten. Onder invloed van het Europese repertoire dat er op gespeeld wordt, is de stemming niet langer penta- of heptatonisch, zoals in Afrika, maar overwegend diatonisch.
Onderzoek heeft aangetoond dat de Afrikaanse marimba de Amerika's binnenkwam via de Pacific Coast in Costa Rica en Nicaragua en zich dan vanuit de slavennederzettingen aan de kust verder verspreidde naar de hooglanden in Guatemala. Koloniale archieven uit de 17e en 18e eeuw verwijzen naar de import van talrijke Afrikaanse slaven naar Guatemala, als arbeiders op de indigoplantages.

De marimba de tecomates raakte nauw verbonden met de Mayacultuur in Guatemala. Indiaanse muzikanten zien de marimba nog steeds als onderdeel van hun vooroudertraditie (zie ook de video) - spelen op de marimba is communiceren met de voorbije generaties en heeft dus een spirituele dimensie. Reeds in 1680 zijn er verwijzingen naar de marimba die bespeeld werden door Indianen in de multi-etnische nederzettingen (pajudes) rond de oude hoofdstad van Guatemala, Santiago de los Caballeros. Sergio Navarrete Pellicer stelt in zijn studie over de Maya marimbamuziek dat de vroege overname van de marimba door inheemse gemeenschappen "een getuige [is] van de vroege culturele en raciale vermenging van Afrikaanse, Spaanse en Indiaanse populaties".[1] In de pajudes werden dans, muziek en zang gezamenlijk beleefd tijdens momenten van rust en ontspanning en tijdens religieuze feesten. Uit deze vruchtbare cross-culturele uitwisselingen ontstond de inheemse versie van de marimba. De oorsprong van het instrument was Afrikaans, het repertoire vooral Europees en de muzikanten overwegend Indiaans. De lokale liederen, beïnvloed door de Europese muziek, werden weldra geïdentificeerd als een deel van de Indiaanse tradities.  Tegen 1769 werd de marimba, naast de caramba (mondboog), beschouwd als uitsluitend bespeeld door Indianen.

Koloniale autoriteiten beschouwden de inheemse muzikale evenementen als uitingen van een hardnekkig geloof van de Indianen in heidense culten en verboden deze al vlug. De muziek tijdens deze evenementen was profaan, de dansen interraciaal en -seksueel, en het alcoholverbruik overmatig, voor de machthebbers wees dit op een gebrek aan respect voor God en week dit gedrag te veel af van de koloniale regels en moraal. De diatonische marimba werd bijgevolg een verboden instrument. De Indianen bouwden ze in het geheim en bespeelden ze op clandestiene ceremoniën. Nog in 1981 bande de Guatamalteekse overheid elke inheemse muzieksamenkomst.

Desalniettemin werd in 1978 de marimba uitgeroepen tot Guatemala's "Nationaal Instrument" - 17 oktober werd de officiële "Día Nacional de la Marimba". De politiek overheersende Ladino's eigenden zich het instrument toe als symbool van de nationale identiteit van het land. Omwille van een romantische en exotische visie op de oude Indiaanse culturele erfenis identificeerde deze Ladino-elite zich met de vooroudercultuur van de Maya's[2] - wat in contrast staat met de tweederangspositie die de inheemse bevolking nog steeds inneemt in de Guamalteekse maatschappij. De nochtans manifeste Afrikaanse roots van het instrument worden bij dit proces van acculturatie compleet genegeerd .

Bovendien is de "nationale" marimba niet de oude Indiaanse diatonische marimba de tecomates, vanaf de 18e eeuw onderging de oude diatonische marimba een aantal "technische verbeteringen". Het werd een chromatische marimba met twee rijen toetsen die bespeeld wordt door meerdere muzikanten tegelijk. De kalebassen zijn vervangen door houten of metalen resonatoren. De Ladino's beschouwen de muziek die gespeeld wordt op deze staande, gedecoreerde "houten piano" als veel meer verheven en gesofisticeerd dan de Indiaanse muziek. Het is dit instrument dat bespeeld wordt in de luxehotels in de steden, door ingehuurde muzikanten in traditionele Indiaanse klederdracht (zie ook fig. 7). Zoals Navarrete Pellicer schrijft, is "veel van het 20e-eeuwse culturele nationalisme ingegeven door de nood een beeld te creëren van een kleurrijk, aantrekkelijk en 'typisch' inheems Guatemala, om zo toeristen aan te trekken".[3]

De marimba de tecomates inv. 2019.0012 van het mim is een inheems diatonisch instrument, mogelijk clandestien gebouwd en bespeeld als onderdeel van een oude traditie. Tegen de jaren 1970 is het instrument terecht gekomen in de winkel van een antiquair op de markt van Chichicastengo (zie fig. 8), een dorp in de hooglanden van Guatemala, waar het opgemerkt werd door een Belgische expat. Veertig jaar later werd het een onderdeel van de collectie van het mim, samen met een huipil, een typisch Indiaanse poncho (fig. 9)

Saskia Willaert


[1] Naverrete Pellicer, Maya Achi, 74 ("a testimony to the early cultural and racial mixing of African, Spanish and Indian populations")

[2] Zie Naverrete Pellicer, Maya Achi, 78-9 ("the Ladino elite's romantic and exotic vision of the ancient Indian's cultural heritage")

[3] Naverrete Pellicer,, Maya Achi, 238 ("much of the twentieth-century cultural nationalism was motivated by the need to construct an external image of a colourful and attractively distinctive indigenous Guatemala to attract tourists")

 

Bibliografie

Muziekvoorbeelden

  • Marimba de Tecomaties: Tomás Canil playing "Sones de cofradía" on a marimba de tecomates in Chichicastenango, Guatemala, 1999. Track 9 of the CD, ORIGENES: RESONANCIAS DEL MUNDO MAYA (Guatemala: Amigos del País, 1999), cited in Neustadt, "Reading Indigenous and Mestzo Musical Instruments".

Website: https://www.youtube.com/watch?time_continue=4&v=xqLtHR6Ag88

Video

"Music in Guatemala: Musical Instruments of Mesoamerica," dir. Alfonso Moises, 2015 (see from 14'02") - https://filmfreeway.com/790186,

Media
Images: 
Marimba de tecomates, Chichicastenango, eind 19e–begin 20e eeuw, inv. 2019.0012
Bolange, Sierra Leone, Année inconnue
Marimba de tecomates, Chichicastenango, eind 19e–begin 20e eeuw, inv. 2019.0012
K'iche' muzikant speelt een marimba in Chichicastenango - © Robert Garfias
Manza dongere van de Azande stam, begin 20e eeuw, Democratische Republiek Congo
Manza dongere van de Azande stam, begin 20e eeuw, Democratische Republiek Congo
Marimbaspelers in Antiqua, Guatemala, 17 november 2007 - © Greg & Annie
De markt van Chichicastenango 2009 - © Chensiyuan / wikimedia
Marimba de tecomates met huipil, Chichicastenango, inv. 2019.0012