PrintMail this page

De schalmei

aërofoon

De schalmei is een instrument dat van de middeleeuwen tot in de vroege barok heel erg populair was. Haar naam komt van 'calamus', het Latijnse woord voor riet: chalemie (Frankrijk), Schalmey (Duitsland), shawm (Engeland), chirimia (Spagne), ciaramella (Italië). De schalmei behoort tot een grote familie dubbelrietbladinstrumenten, waarvan we nu nog steeds zeer vele verwante instrumenten vinden in de volksmuziek: chirimia (Mexico), suona (China), zurla (voormalig Joegoslavië), sruni (Java), bombarde (Bretagne), ghaita of rhaita (Noord-Afrika), zurna (Turkije, Azerbeidzjan, Armenië). Allen hebben volgende elementen met elkaar gemeen: een dubbelriet, soms een pirouette, een conische boring en een breed paviljoen.

De schalmei in de middeleeuwen

Instrumenten met een dubbelriet en conische boring waren vermoedelijk al gekend bij de Etrusken in de 5de eeuw v.Chr. en daarna ook bij de Romeinen. Voor een groot deel van de middeleeuwen vond men echter nog geen sporen van dit soort blaasinstrumenten. Dit type instrument is toch gedocumenteerd in het Nabije Oosten, Turkije, India en het Verre Oosten. Vanaf de 13de eeuw vinden we schalmeispelers op afbeeldingen van kleine ensembles (drie tot vier muzikanten), in combinatie met bespelers van altpommers (een groter schalmeitype) en/of schuiftrompetten. Deze succesformatie, bestaande uit 'luide instrumenten', ook wel 'alta capella' genaamd, stond in de late middeleeuwen garant voor zeer virtuoze muziek (signalen, dansen, polyfonie) die zowel in de steden als aan de hoven weerklonk.

De schalmei in de 16de en 17de eeuw

De twee schalmeien van de Spaanse bouwer Melchor Rodriguez die we in de vitrine Speellieden in de 16de en 17de eeuw zien, behoren tot wat we vandaag de dag de 'renaissance-schalmei' noemen. Deze schalmeien hebben dezelfde toonhoogte als hun middeleeuwse en volkse tegenhangers, maar hebben een rijkere, warmere klank door de verlenging van het instrument, de toegevoegde resonantiegaten en het breed paviljoen. We vinden een afbeelding en beschrijving van dit instrument in het Theatrum Instrumentorum (Wolfenbüttel, 1619) van Michael Praetorius. Op de plaat XI van deze encyclopedie, die verder in de expositie te zien is, is een afbeelding te vinden van de volledige schalmeifamilie: kleine schalmei (sopranino schalmei), schalmei (sopraan schalmei), altpommer, basset of tenorpommer en baspommer. Tot het midden van de 16de eeuw worden vooral de grotere schalmeitypes (pommers) gebruikt, daarna worden de laagste pommers geleidelijk aan vervangen werden door soepelere trombones en dulcianen.

De pirouette

Een stukje gedraaid hout dat in het bovenste gedeelte van de schalmei wordt geplaatst. Het zit rond het onderste gedeelte van het riet. Het bovenste gedeelte van de pirouette dient als steun voor de lippen, terwijl de druk geregeld wordt door de lucht in de wangen. Hierdoor hoeft het riet niet volledig gecontroleerd te worden met de lippen en tanden. Deze speelwijze past volledig in de historische uitvoeringspraktijk waarbij rietblazers lang en luid moesten spelen bij het opluisteren van banketten, bals en optochten.

Links- en rechtshandigheid

Er bestond in de middeleeuwen en de renaissance nog geen standaardhouding voor de handen. Voor het zevende gaatje (onderste pink) werden bij houtblazers twee gaatjes voorzien. Het niet gebruikte gaatje werd gedicht met was. Grotere instrumenten hadden een vlinderklep, die langs beide kanten bediend kon worden.

De schalmei in de barok

Vanaf de tweede helft van de 17de eeuw verandert de esthetiek van de muziek. Componisten verlangden naar blaasinstrumenten die konden samenspelen met de strijkers in het orkest. De Hotteterres, een familie van instrumentenbouwers ontwierp daarom een nieuw instrument, de hobo. Die zou razendsnel zijn weg vinden door heel Europa. Desondanks bleven beide instrumenten nog een hele tijd naast elkaar bestaan, maar in de loop van de 18de eeuw verdween de schalmei echter uit de kunstmuziek.

Methode voor schalmei

Voor muzikanten die dit instrument willen leren bespelen ontwikkelde Aline Hopchet een leermethode. De eerste twee delen (NL/FR) zijn te koop bij de uitgeverij Kreastion (Schoten). Een Engels/Duitse versie werd uitgegeven door Cornetto Verlag. Deze boeken en CD zijn te vinden in de shop van het MIM.

Media
Images: 
Schalmei, Melchor Rodriguez, Madrid, 1665-1700
Schalmei, Melchor Rodriguez, Madrid, 1665-1700
Vitrine Speelliendend, Mim
Michael Praetorius, Theatrum instrumentorum, Pl.XI
Michael Praetorius, Theatrum instrumentorum, pirouette
Idem, fontanelle, sleutelbeschermingsdoos
Schalmei trio met schuiftrompet , Pinturichio, Siena, 1503
External Video
See video