Print

De sanzacollectie van François en Françoise Boulanger-Bouhière

Links: Saskia Willaert, conservator Afrikaanse instrumenten voor het mim
Rechts: Alexandre Girard-Muscagorry, verantwoordelijk muziek en niet-westerse culturen bij Musée de la Musique in Parijs.

De sanzacollectie van François en Françoise Boulanger-Bouhière


De Boulanger-Bouhière collectie is een internationaal vermaarde referentieverzameling, die bijna 600 Afrikaanse sanza’s telt. Talrijke verschillende types die voorkomen in sub-Sahara Afrika zijn erin vertegenwoordigd.

Na enkele jaren in Congo te hebben gewoond aan het eind van de jaren zestig, begonnen ingenieur François Boulanger en zijn vrouw met het verzamelen van sanza's. Deze kleine percussie-instrumenten zijn  inmiddels grotendeels uit het dagelijkse Afrikaanse muziekleven verdwenen. Over een periode van 50 jaar heeft het echtpaar een unieke collectie opgebouwd die getuigt van een fascinerende traditie.

De collectie is opmerkelijk door haar diversiteit, maar ook door de kwaliteit van de instrumenten. Bovendien documenteerde François Boulanger zijn collectie met zorg en beschreef hij de instrumenten uitvoerig in diverse publicaties (geografische oorsprong, organologische beschrijving, typologie, herkomst, enz.). De oorspronkelijke inventaris werd in de loop der jaren vervangen door een 'Sanza Blog' die beelden van de collectie en vele iconografische documenten ontsluit. Deze website is een kostbare bron voor onderzoekers en heeft bijgedragen tot de reputatie van de collectie Boulanger-Bouhière.

De verzameling biedt dus een overzicht van een belangrijke muzikale traditie op het Afrikaanse continent. Ze is bovendien van betekenis voor de gemeenschappelijke geschiedenis van Afrika en Europa.

De Afrikaanse sanzas

zigua 1.JPG

Sanza's zijn lamellofonen. De lamellen of tongen zijn aan één kant van het instrument bevestigd. De muzikant kan het vrije uiteinde van de tong indrukken of loslaten. De Afrikaanse landen die ten zuiden van de Sahara liggen kennen vele soorten sanza's. De lamellofonen vinden hun oorsprong in twee verschillende regio's: de Kameroense savanne en de regio rond de benedenloop van Zambezirivier. Zij verspreidden zich vervolgens over de rest van het continent onder de Sahara en vertonen een grote verscheidenheid aan vormen en afmetingen. De slavenhandel leidde ook tot de migratie van het instrument in verschillende Zuid-Amerikaanse landen (Brazilië, Haïti, Cuba, Puerto Rico, Jamaica), waar het gebruik ervan vandaag de dag nog steeds voortleeft.

Sanza's worden volledig met de hand gemaakt. De muzikant houdt het instrument dus met zijn twee handen vast en laat de tongen trillen met de duimen. Elke tong produceert één enkel geluid. De lamellen zijn gerangschikt volgens de gangbare toonladders van de streek waar het instrument wordt gebruikt. De sanza's zijn altijd voorzien van extra ruiselementen: stukken metaal, glas, schelpjes, hout, steentjes. Deze verrijken de klank door mee te trillen als de lamellen in beweging worden gezet. De muziek van de sanza's kan de luisteraars ontspannen, doen dansen, maar ze kan ook de regen oproepen of de voorouders aanspreken.

In de 17e eeuw stuitten Europese reizigers op een instrument dat voor hen onbekend was. Ze noemden het 'duimharp', 'nagelviool', 'duimpiano', 'handpiano' of 'pianino'. David Livingstone vermeldde een 'sansa' in zijn reisverslagen en deze naam werd bijgevolg een soortnaam voor alle instrumenten van deze familie. Later werd de meer wetenschappelijke term lamellofoon gemeengoed bij onderzoekers.

De collectie Boulanger-Bouhière omvat vele soorten sanza's. Hieronder worden enkele voorbeelden getoond en beschreven.

Raffiatype, uit de Niger Delta

cameroun (4).JPG

Dit zijn lamellofonen met tongen van raffia of bamboestengels, veel voorkomende planten in de Niger Delta. Bolletjes was worden op de tongen aangebracht om het instrument te stemmen.

 

Mbira

De mbira zijn waarschijnlijk de oudste lamellofonen met metalen tongen. Ze komen uit de regio rond de Zambezi. Het timbre van de mbira is rijk aan boventonen, en de instrumenten hebben ook steeds toegevoegde elementen die bijgeluiden produceren. De muzikant speelt korte melodieën die herhaald worden met kleine variaties. De klank van de mbira heeft een sterke emotionele kracht, die de muzikant en het publiek in trance brengt. Het instrument wordt dan de stem van de voorouders.

Tabwa

sanza 01.JPGluba 01.jpg

De lamellofonen van de Tabwa, oorspronkelijk afkomstig uit Oost-Congo, hebben acht rietstengels verdeeld over twee rijen toetsen, stijgend en dalend. De twee hoofden die de bovenkant van het instrument versieren inspireren de muzikant. Deze decoratieve elementen maakten deze instrumenten zeer gewild bij verzamelaars.

 

Likembe

IMG_3865.JPGIMG_3869.JPG

Deze dook op in het zuiden van Congo aan het einde van de 19e eeuw, in de context van de kolonisatie. De muziek van de likembe begeleidde toen lange wandelingen, of intense werkdagen. In de klankkast zitten kleine kiezelsteentjes, gedroogde bonen en stukjes glas. Wanneer de speler met het instrument schudt, geven deze lawaaimakers het instrument zijn karakteristieke geluid. Vandaag de dag is het gebruik van de traditionele likembe zo goed als verdwenen, maar een versterkte versie wint geleidelijk aan populariteit.

Loango type

bas-congo (2).JPG

 

Loango is een klein dorp ten noorden van Pointe Noire, in Congo-Brazzaville. Vanaf de 16e eeuw was de haven van Loango een knooppunt van slavenhandel. Deze donkere periode beïnvloedde de morfologie van de plaatselijke lamellofonen, die bootvormig zijn.

 

 

 

Kisansi en mucapata

2 sanza chopi mozambique (4).JPG

Deze twee instrumenten van de Chokwe van Angola ontwikkelden zich door het contact met de mbira. Ze werden gebruikt om dragers en verkenners te ondersteunen tijdens lange expedities van Angola naar Mozambique. De kisani is vaak versierd met prachtige geometrische patronen. De mucapata is zeldzaam geworden. Hij doet denken aan het instrument dat door Livingstone werd beschreven.

 

Bronnen:

Boulanger's blog: https://africamusica01.wordpress.com  en https://www.pinterest.com/sanzafrancois/collection-de-sanza-fran%C3%A7ois, met uitgebreide informatie over de herkomst van de instrumenten

Gerhard Kubik, Kalimba-Nsansi-Mbira. Lamellophone in Afrika, Berlijn: Museum für Völkerkunde, 1998

Saskia Willaert, ongepubliceerde gids bij de tentoonstelling 'Tuned Raindrops', MIM Brussel, september - december 2005

Françoise Barrier, François Boulanger. Chronicle of a Sanza Collector, Tribal Art Magazine, 2011, p. 120-121: http://www.tribalartmagazine.com/issue-60-sample-20

'Sanza'. Exposition des lamellophones de la collection F. & F. Boulanger-Bouhière, tentoonstellingscatalogus, Bruneaf, Brussel, 8-12 juni, 2011

Sanza: African Thumb Pianos from the Collections of F. & F. Boulanger-Bouhiere,  Koninklijk Museum voor Midden-Afrika, en MIM, tentoonstellingscatalogus, MIM Phoenix, Arizona, 2012

Media