PrintMail this page

Accordeon Verhasselt

aërofoon

De accordeon bereikte België wellicht rond 1830, kort nadat hij was geïntroduceerd in Parijs. De oudste Belgische afbeelding van een accordeonspeler dateert uit 1839. Het is een meisjesportret van kunstschilder Prosper Dumortier (Doornik 1805 – Brussel 1879).  Het meisje houdt een eenvoudige accordeon, mogelijk een Frans kinderinstrument, op de schoot.

Het verhaal van de Belgische accordeon komt pas goed op gang in 1840. In januari kondigt de eerste van een reeks advertenties in La Revue musicale belge de accordeonlessen aan van ‘de heer Verrasselt (sic), repetitor aan de school voor religieuze muziek, petite rue des Dominicains, 22,  in Brussel.(…) Men vindt bij de leraar accordeonmethodes en –muziek, alsook een depot van instrumenten.’ In  maart laat het blad weten dat de heer Verhasselt zopas een eigen methode voor het instrument heeft gepubliceerd. Nummer 22 in de (petite) Rue des Dominicains of Predikherenstraat – een straatje op enkele passen van de Muntschouwburg – mag dus beschouwd worden als de bakermat van de Belgische accordeon. En daar komt het hier voorgestelde instrument vandaan.

Op het gedrukte etiket op de blaasbalg lezen we  F. Verhasselt / Professeur. / Facteur d’instruments. / Rue des Dominicains 22, Bruxelles. Een handgeschreven signatuur binnenin op de tongenlade geeft dezelfde info: Fr. Verhasselt, facteur et / professeur, rue des Dominicains 22 à Bruxelles. Dit is bijgevolg een van de allereerste Belgische accordeons. Het is de meest verfijnde van de drie instrumenten van Verhasselt in de verzameling van het Mim. Opvallend mooi zijn het delicate inlegwerk met koperlegeringen en de parelmoeren leeuwenkopjes op de melodietoetsen.  De beide andere accordeons van Verhasselt  in het Mim komen van hetzelfde adres (inventarisnummer 1989.001) of van nummer 15 van de Vieille Halle aux Bleds (Blés) of Oud Korenhuis, het pleintje in hartje Brussel waar Verhasselt zich vestigde in 1843 (inventarisnummer 1991. 067).

Verhasselt noemde zich ‘facteur’, wat niet hoeft te betekenen dat hij zijn accordeons helemaal zelf maakte. Net als zijn Parijse collega’s stelde hij zijn instrumenten vermoedelijk samen met onderdelen die hij betrok bij gespecialiseerde ateliers. Verhasselt legde zich ook toe op de bouw van dat andere toen nieuwe instrument met vrije rieten of doorslaande tongen: het orgue expressif of harmonium. Daarnaast verkocht hij zowat alle andere muziekinstrumenten, al dan niet gebouwd of geassembleerd in zijn eigen atelier..

Net zoals alle vroege accordeons is dit instrument bisonoor of wisseltonig, wat betekent dat elke toets of klep twee verschillende tonen of akkoorden bedient: een als je de blaasbalg induwt, en een andere als je hem uittrekt. Bij deze eerste akkordeons bevinden zowel de dubbele rij melodietoetsen als de begeleidingskleppen zich aan dezelfde kant van de blaasbalg. Er zijn twee begeleidingskleppen: een voor twee basnoten, en een voor twee akkoorden. Aan de andere zijde is er alleen een windklep. Anders dan de latere accordeons werden deze instrumenten niet rechtop gehouden, maar met het klavier naar boven gericht, waarbij de bovenste hand de melodie en begeleiding speelde, en de onderste hand alleen de blaasbalg en de windklep bediende. 

Deze luxueus uitgevoerde vroege accordeons hoorden thuis in de salons van de hogere kringen. Het waren typische hebbedingen voor muzikale dilettanten.  Pas zo’n veertig jaar later zou de accordeon in zijn nieuwe, meer toegankelijke gedaante een echt volksinstrument worden (zie instrument van de maand februari 2015).

Het Mim kon dit uitzonderlijke instrument verwerven in 2016. Terwijl bijna alle andere bewaarde accordeons van Verhasselt werden aangetroffen in de buurt van Brussel, komt dit instrument merkwaardig genoeg uit een inboedel die werd opgeruimd in de buurt van Saint-Jean-de-Soudain (departement Isère, Frankrijk), de woonplaats van de verkoper.

Een grondige opfrisbeurt en de reconstructie van enkele ontbrekende onderdelen herstelden het instrument in zijn oorspronkelijke glorie.

Wim Bosmans

 

Bibliografie

Beryl Kenyon de Pascual, 'Painting of a Child with an Accordion by Prosper Dumortier', in RIdIM/RCMI Newsletter, XX/2 (1995), p. 64-66. 

Hubert Boone,  Accordeon en voetbas in België.  Leuven: Peeters, 1990.

Paul Raspé, ‘Verhasselt, François’ in Malou Haine & Nicolas Meeùs (red.), Dictionnaire des facteurs d’instruments de musique en Wallonie et à Bruxelles du 9e siècle à nos jours. Liège/Bruxelles: Pierre Mardaga, 1986, p. 439-441.

La revue musicale belge, 1 (1840).

 

 

Media
Images: 
Prosper Dumortier, Jeune fille avec petit accordéon, 1839
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (voor restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (voor restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (voor restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (voor restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (voor restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (voor restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (na restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (na restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (na restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (na restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (na restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (na restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (na restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (na restauratie)
Accordeon, François Verhasselt, Brussel, 1840-1842 (na restauratie)